Voorkom de dip bij CIA

Voorkom de dip
Chemotherapie-geïnduceerde anemie
Wat zeggen de richtlijnen?
Herkenning en behandeling anemie
Video over totaalbehandeling van anemie bij kanker

Anemie bij chemotherapie: Voorkom de dip

Veel patiënten die een behandeling met chemotherapie bij kanker ondergaan, ervaren vermoeidheid. Dat is een gegeven. Soms is de vermoeidheid echter een symptoom van anemie, die te behandelen is. Bespreek het met uw patiënten en laat ze niet onnodig inleveren op de dagelijkse bezigheden waar zij zich goed bij voelen.
Chemotherapie-geïnduceerde anemie (CIA)
Wat is anemie?

Anemie, of bloedarmoede, ontstaat wanneer het bloed onvoldoende in staat is zuurstof te transporteren door afname van rode bloedcellen¹. Dit kan leiden tot klachten zoals:

Vermoeidheid en bleekheid

Spierzwakte

Kortademigheid

Duizeligheid

Hoofdpijn

Lusteloosheid

Concentratieverlies

Bij oncologische patiënten komt anemie vaak voor als bijwerking van chemotherapie. Deze vorm van anemie wordt chemotherapie-geïnduceerde anemie (CIA) genoemd.

Impact op kwaliteit van leven en effectiviteit van de behandeling

Een verlaagd hemoglobinegehalte (Hb) heeft directe gevolgen voor het dagelijks functioneren van patiënten en voor de behandeling met chemotherapie. De verminderde zuurstoftransportcapaciteit van het bloed kan leiden tot een aanzienlijke daling van de kwaliteit van leven; daarnaast kan dit ervoor zorgen dat de chemotherapie niet optimaal kan worden ingezet.² Tijdige herkenning en behandeling van de symptomatische anemie is daarom van groot belang.

Behandelopties bij CIA

1. Bloedtransfusies

Rode bloedceltransfusies bieden een snelle verlichting van symptomen. Ze verhogen direct het Hb-gehalte, en worden veelal ingezet bij patiënten met matig-ernstige (Hb < 6,2 mmol/L) en ernstige (Hb < 4,9 mmol/L) anemie.^3,4

2. ESA (Erythropoëse Stimulerende Agentia)

Internationale richtlijnen van ESMO en ASCO bevelen ESA aan voor patiënten met symptomatische CIA, mits de chemotherapeutische behandeling niet curatief is bedoeld en het Hb < 6,2 mmol/L is.^3,4 ESA stimuleren de aanmaak van rode bloedcellen in het beenmerg en kunnen de behoefte aan transfusies verminderen.

3. Intraveneus ijzer

IV ijzertherapie kan de effectiviteit van ESA verbeteren, vooral bij patiënten met functionele ijzerdeficiëntie.⁵ Het verlaagt ook de noodzaak voor bloedtransfusies. IJzerstatus (ferritine, transferrineverzadiging) moet regelmatig worden gecontroleerd.

Multidisciplinaire aanpak

Een effectieve behandeling van CIA vereist samenwerking tussen:

Oncologen

Hematologen

Verpleegkundig specialisten

Diëtisten

Een gepersonaliseerd behandelplan, afgestemd op de klinische situatie en voorkeuren van de patiënt, is cruciaal. Regelmatige monitoring van Hb, ijzerstatus en respons op therapie is aanbevolen.

Voetnoten en referenties:

UMCG Hematologie. https://hematologiegroningen.nl/artikelen/anemie-algemeen/, geraadpleegd op 20 juni 2025.

Muthanna FM, et al. Osong Public Health Res Perspect. 2021;12:115 -125.

Aapro M, et al. Ann Oncol. 2018;29:iv96–iv110.

Bohlius J, et al. J Clin Oncol. 2019;37:1336-1351.

Adams A, et al. Cochrane Database Syst Rev. 2022;6:CD012633.

Wat zeggen de richtlijnen?
ESMO-richtlijn (European Society for Medical Oncology, 2018)
Overweeg ESA bij Hb < 6,2 mmol/L, bij symptomatische chemotherapie-geïnduceerde anemie.
Combineer ESA idealiter met IV-ijzer als ferritine < 100 ng/mL of transferrineverzadiging < 20%. Transfusies zijn gereserveerd voor ernstige symptomatische anemie (Hb < 4,9 mmol/L) maar ook voor Hb < 6,2 mmol/L mogelijk.

ASCO/ASH Clinical Practice Guideline Update (Journal of Clinical Oncology, 2019)
Afhankelijk van de klinische situatie kunnen ESA’s worden overwogen bij patiënten met door chemotherapie veroorzaakte anemie, mits hun kankerbehandeling niet curatief van intentie is en het Hb gedaald is tot < 6,2 mmol/L. Een transfusie van rode bloedcellen is eveneens een optie, afhankelijk van de ernst van de anemie of andere klinische omstandigheden.

Aangepast naar Aapro M, et al. Ann Oncol. 2018;29:iv96–iv110

Bronnen

Aapro M, et al. ESMO Guidelines: Management of anaemia and iron deficiency in patients with cancer. Ann Oncol. 2018;29:iv96–iv110.

Bohlius J, et al. Management of Cancer-Associated Anemia With Erythropoiesis-Stimulating Agents: ASCO/ASH Clinical Practice Guideline Update. J Clin Oncol. 2019;37:1336-1351.

Patiëntencasus

Situatie:

Mevrouw Jansen (67 jaar), met gemetastaseerd mammacarcinoom, krijgt wekelijks paclitaxel. Ze rapporteert progressieve vermoeidheid, dyspneu bij inspanning. Hb = 5,4 mmol/l, ferritine = 50 ng/mL, transferrineverzadiging = 15%.

Beleid:

Gezien haar niet-curatieve behandelintentie en symptomen wordt gestart met darbepoëtine alfa.

Omdat er sprake is van functioneel ijzertekort, wordt IV-ijzer (ijzercarboxymaltose) toegevoegd. Na 4 weken stijgt het Hb naar 6,3 mmol/l, en voelt mevrouw zich significant beter.

Er is géén bloedtransfusie gegeven, omdat dit niet acuut nodig was.

Bespreking:

Deze casus laat een richtlijnconforme toepassing zien van ESA + IV-ijzer bij symptomatische anemie. Geen transfusie nodig, en goede monitoring is essentieel voor veiligheid.
Onderbehandelde anemie bij kankerpatiënten: een veel voorkomend probleem
Wist u dat tot wel 9 van de 10 kankerpatiënten tijdens hun behandeling te maken krijgen met anemie als gevolg van chemotherapie?¹ Ondanks deze hoge prevalentie blijft anemie binnen de oncologie vaak ondergediagnosticeerd én onderbehandeld.² Dit heeft voor patiënten directe gevolgen voor de kwaliteit van leven en behandeluitkomsten.³

Recente studies tonen aan dat de naleving van richtlijnen voor de evaluatie en behandeling van bloedarmoede bij kankerpatiënten – zelfs onder controle tijdens chemotherapie – tekortschiet.^4,5

Uit onderzoek naar hemoglobineniveaus van 939 vrouwen met gynaecologische tumoren (Vanderbilt U.M.C.) bleek:

67% ontwikkelde binnen 6 maanden na de kankerdiagnose anemie (Hb ≤ 6,8 mmol/l).

Slechts 1 op de 3 anemische patiënten (33 %) werd onderzocht op de oorzaak, terwijl 4 op de 10 (42 %) werden behandeld – in 52% van die behandelingen zonder voorafgaand labonderzoek, meestal via transfusies.

Bij eierstokkanker – een groep met veel chemotherapie – werd ongeveer de helft van de anemische patiënten behandeld (±51%) – maar kwam anemie ook relatief vaak voor.^5#

Daarnaast werd door Xu et al. in 2016 al bevestigd dat neveneffecten van een chemotherapeutische behandeling vaak specifiek als oorzaak van anemie kunnen worden aangewezen (CIA=chemotherapie-geïnduceerde anemie).¹ Meer dan 1 op de 3 (37% van de) patiënten ontwikkelde zelfs matig-ernstige anemie (graad ≥ 2) na de start van hun chemotherapie.

Ook in Nederland, waar de kankerincidentie bovengemiddeld is, wordt anemie bij kanker (waaronder CIA) nog te vaak onvoldoende herkend en/of behandeld.²

Lees het artikel van Van Altena in het NTvO, waarin hij het belang van betere naleving van de richtlijnen voor de evaluatie en behandeling van anemie bij kankerpatiënten onderstreept.

Anemie diagnose gesteld? Start tijdig met uw behandeling voor CIA

Conform de huidige behandelrichtlijnen van internationaal erkende oncologische en hematologische richtlijnorganisaties ESMO, ASCO en ASH wordt een ESA aanbevolen bij de behandeling van symptomatische anemie (hemoglobineconcentratie ≤ 6,2 mmol/l) bij volwassen patiënten met non-myeloïde maligniteiten die chemotherapie ondergaan in een palliatieve setting.^6,7

Het onderstaande schema toont de criteria voor behandeling van chemotherapie-geïnduceerde anemie bij patiënten met solide of hematologische maligniteiten.

ESA dosing should follow approved labels. ESA dose escalations or a change to another ESA in patients who do not respond within 4-8 weeks are not recommended; ESA should be stopped in this case.

CIA, chemotherapy-induced anaemia; CRP, C-reactive protein; ESA, erythropoiesisstimulating agent; Hb, haemoglobin; ID, iron deficiency; i.v., intravenous; RBC, red blood cell; SF, serum ferritin; TSAT, transferrin saturation.

1 g/dL = 0,62 mmol/l

Adapted from Aapro M, et al. Ann Onc. 2018;29:iv96-iv110

Meer lezen over betere herkenning en behandeling van anemie en waarom dit cruciaal is voor optimale oncologische zorg?

Download hier het artikel over de onderbehandeling van anemie uit het NTvO²

Download hier de ESMO-richtlijn voor het behandelen van CIA⁶

# Geschat o.b.v. OR 1,81 voor behandeling anemie bij eierstokkanker (t.o.v. andere tumoren), gecombineerd met tot. aantal behandelde patiënten (n=260) en aandeel eierstokkanker binnen anemische groep (35%).

Referenties:

Xu H, et al. Clin. Epidemiol. 2016;8:61-71.

Van Altena W. NTVO. 2024;augustus

Muthanna FM, et al. Osong Public Health Res Perspect. 2021;12:115-125

Hufnagel DH, et al. J Natl Compr Canc Netw. 2024;22:e237108

Hufnagel DH, et al. J Natl Compr Canc Netw. 2021;19:513–520

Aapro M, et al. Ann Onc. 2018;29:iv96-iv110

Bohlius J, et al. Blood Adv. 2019;3:1197-1210